Ba thời trổ quả
Kinh Nhân duyên (Tăng Chi Bộ 3.33) nói việc làm do tham, sân, si trổ quả ở chính nơi người làm sinh ra, và người ấy nhận quả ngay trong đời này, ở đời liền sau, hoặc ở một đời xa hơn. Kinh Thể nhập (Tăng Chi 6.63) gọi đó là ba loại quả của nghiệp. Ở Trung Hoa, Huệ Viễn (334–416) viết Tam báo luận để giảng cho người đọc chữ Hán: hiện báo là việc làm ở thân này thì thân này nhận; sinh báo là đời sau liền nhận; hậu báo là phải qua hai, ba, trăm, nghìn đời mới nhận.
Ba thời ấy trả lời một câu hỏi mà ai cũng từng hỏi: sao người hiền vẫn gặp khó, kẻ ác vẫn yên ổn? Vì quả của việc hôm nay chưa hẳn trổ hôm nay, và điều đang trổ có thể là quả của việc rất xa. Nhan Chi Thôi trong Nhan thị gia huấn khuyên con cháu đừng vì một lần rủi mà nghi việc thiện. Luận Hành của Vương Sung thì gọi những chuyện như thế là gặp phải, điều ập đến từ thời thế, không do nết người. Hai cách nhìn cùng để lại một bài học: không lấy cảnh của một người để phán xét người ấy.
Câu hỏi của chàng Anh Vũ
Kinh Anh Vũ là kinh số 170 của Trung A-hàm, dịch ra chữ Hán khoảng năm 397–398; bản Pāli tương đương là Tiểu kinh Nghiệp phân biệt, kinh số 135 của Trung Bộ. Một thanh niên Bà-la-môn, bản Hán gọi là Anh Vũ, đến hỏi đức Phật: cùng là người, vì sao có người thọ người yểu, người khỏe người yếu, người dễ coi người khó coi, người có uy người không, người giàu người nghèo, người sinh nhà sang người sinh nhà hèn, người sáng trí người tối trí?
Lời đáp mở đầu bằng một câu mà mọi giáo lý nghiệp báo về sau đều dựa vào: "Chúng sinh là chủ của nghiệp mình, là người thừa hưởng nghiệp mình; nghiệp là thai tạng, là quyến thuộc, là chỗ nương tựa của họ." Rồi kinh đi qua từng cặp theo một nguyên tắc: loại việc nào đem lại loại quả ấy.
Các cặp việc làm và quả lành
Bảng dưới chỉ ghi chiều lành của các cặp, tóm theo lời kinh:
| Việc làm | Quả kinh nói | Kinh |
|---|---|---|
| Rộng lòng cho: cơm, áo, đèn, chỗ ở cho người cần | Đời sống đủ đầy | Kinh Anh Vũ, kinh Nghiệp báo sai biệt |
| Cho mà vui, cho rồi không tiếc | Đủ đầy mà bền | Kinh Nghiệp báo sai biệt |
| Không ganh tị, vui khi người khác được lợi | Có uy tín, được nể trọng | Kinh Anh Vũ, kinh Nghiệp báo sai biệt |
| Khiêm cung, kính cha mẹ, thầy và người đáng kính | Được kính trọng | Kinh Anh Vũ, kinh Nghiệp báo sai biệt |
| Hay tìm người hiểu biết để hỏi điều lành, điều dữ | Sáng suốt | Kinh Anh Vũ |
| Nói thật, không gây chia rẽ | Lời mình được tin, người nhà không ly tán | Kinh Thập Thiện Nghiệp Đạo |
| Làm đường dễ đi cho người: thuyền, cầu, giếng ven đường | Mình đi lại thuận, có người giúp | Kinh Chư Đức Phước Điền |
Kinh còn nói đến thọ yểu, bệnh tật và dung mạo. Huyền Cơ không nối thân thể, sức khỏe hay tuổi thọ của ai với một việc đời trước. Chính kinh Pāli xếp quả của nghiệp vào điều không thể nghĩ bàn, và kinh Sīvaka (Tương Ưng 36.21) bác ý cho rằng mọi điều một người trải qua đều do việc đời trước: nhiều điều đến từ thân thể, thời tiết hay một lúc bất cẩn ngay trong đời này. Một câu nối bệnh với lỗi xưa, nói với người đang ốm, chỉ thêm khổ.
Kinh Nghiệp báo sai biệt nói thêm gì
Kinh Nghiệp báo sai biệt, tên đầy đủ là kinh Phật nói cho trưởng giả Thủ Ca về sự sai khác của nghiệp báo, do ngài Cù-đàm Pháp Trí dịch năm 582 đời Tùy. Kinh đi cùng đường với kinh Anh Vũ nhưng kê kỹ hơn: mỗi loại quả có cả một chuỗi việc làm dẫn tới. Ba ý của kinh hay được nhắc:
- Phúc và tâm là hai việc. Có người đủ đầy bên ngoài mà lòng không yên, có người thiếu thốn mà lòng an; phúc lo phần bên ngoài, tu tâm lo phần bên trong, và nên vun cả hai.
- Quả cũng hiện ra ở cảnh sống. Cách sống lành hay không cảm ra cả đất đai, mùa màng, nơi mình ở, không riêng thân mình.
- Lời nguyện làm cho việc lành có hướng. Làm việc lành rồi hướng nó về điều tốt cho mọi người thì quả lành sâu hơn; đó là gốc của việc hồi hướng mà bài chuyển nghiệp và chữa lành nói kỹ.
Vì sao không truy ngược được
Kinh Không thể nghĩ bàn (Tăng Chi 4.77) xếp quả của nghiệp vào bốn điều không nên cố suy đoán, vì suy đoán chỉ chuốc lấy rối trí. Đại kinh Nghiệp phân biệt (Trung Bộ 136) giải thích vì sao: người làm điều xấu vẫn có thể sinh vào cảnh tốt nhờ việc lành làm trước hay sau đó, hoặc nhờ cái thấy đúng lúc cuối đời; người làm điều tốt cũng có thể gặp cảnh khó vì một việc cũ đang trổ. Quả không chạy một-một theo từng việc.
Tăng Chi Bộ (4.232) còn chia việc làm thành bốn loại: đen, trắng, vừa đen vừa trắng, và loại không đen không trắng đưa tới chỗ dứt nghiệp. Kinh lấy chính đời người làm ví dụ cho quả vừa vui vừa khổ của loại thứ ba, nên một đời thường có mảng sáng mảng tối. Đó là lý do Huyền Cơ chỉ nói chiều hướng: mảng này đời trước gieo nhiều, mảng kia gieo chưa nhiều. Bài đọc không bao giờ nói người đọc đã làm một việc cụ thể nào, và không giải thích một hoàn cảnh cụ thể như sức khỏe, tiền bạc hay hôn nhân bằng một lỗi xưa.
Kinh dân gian Nhân Quả Ba Đời
Nhiều người Việt biết đến nhân quả ba đời qua bản kinh Nhân Quả Ba Đời được in và tụng rộng rãi. Cần gọi đúng: đây là kinh lưu hành trong dân gian, không có trong các bộ kinh điển, và các bản in phổ biến mang lời đề dịch giả không đúng. Đối chiếu cho thấy nhiều câu của nó đi theo một bản kinh Đạo giáo, và một số cặp nhân quả trong đó chỉ có ở tầng dân gian. Bản kinh vẫn có giá trị như lời khuyên làm lành; Huyền Cơ chỉ dùng những câu theo chiều khuyến thiện, như cho thuốc cứu người, làm cầu đường, hiếu kính cha mẹ.
Nhân quả trong lời người Việt
Tục ngữ nói gọn những điều kinh giảng dài: ở hiền gặp lành, tu nhân tích đức. Minh Tâm Bảo Giám, sách châm ngôn do Phạm Lập Bản biên soạn cuối thế kỷ mười bốn, được in ở Việt Nam năm 1888 kèm lời giải Nôm, mở đầu bằng thiên Kế Thiện về làm lành; sách còn đặt lòng người bên cạnh số mệnh: lòng tốt không đổi được hết mệnh nhưng giữ cho đời người không rơi xuống chỗ thiếu thốn. Kinh Dịch, phần Văn Ngôn của quẻ Khôn, nói nhà tích thiện thì có phúc dư: việc lành của ông bà là chỗ dựa cho người sau, không phải món nợ để lại.
Nhân quả ba đời trong bài đọc Tiền kiếp
Bài đọc Tiền kiếp của Huyền Cơ dùng đúng lẽ tương ứng này để nối đời trước với đời này: mảng nào của đời này đầy đặn thì đời trước đã gieo loại hạt hợp với nó; mảng nào còn mỏng là chỗ đời này nên gieo thêm. Lời về đời trước lấy từ sách Tam Thế Tướng; cách đọc ngày giờ sinh ở bài xem tiền kiếp theo ngày tháng năm sinh. Nghĩa của nghiệp và duyên ở bài nghiệp duyên là gì. Chương Kiếp trước đọc không mất phí ở trang Tiền kiếp.