Duyên và nợ trong đạo Phật và trong lời dân gian
Trong lời ăn tiếng nói của người Việt, duyên là cái khiến hai người gặp và thương nhau, còn nợ là cái giữ hai người ở lại với nhau, kể cả qua những năm khó. Người ta nói "có duyên không nợ" khi hai người thương mà không thành đôi, nói "duyên nợ ba sinh" khi tin rằng mối ấy đã nối từ nhiều đời.
Trong kinh Phật, chữ duyên có nghĩa rõ ràng hơn. Duyên là điều kiện: nghiệp, tức việc làm có chủ ý, là hạt giống; duyên là đất, nước, nắng và mùa khiến hạt ấy nảy mầm hay chưa. Hai người gặp nhau và ở với nhau ra sao là chỗ hạt giống của cả hai gặp những điều kiện của đời này, trong đó có chính cách hai người đối xử với nhau mỗi ngày. Nghĩa của nghiệp, duyên và nhân duyên ở bài nghiệp duyên là gì.
Chữ nợ thì khác. Có những câu nói dân gian coi vợ hay chồng như món nợ từ kiếp trước, người đến đòi hay người đến trả, và cách nghĩ ấy dễ dẫn tới cam chịu: ở lại vì "nợ chưa trả xong", hay nhìn người bạn đời như chủ nợ. Kinh dạy về việc làm của mỗi người, không dạy ai coi người mình lấy là món nợ. Huyền Cơ vì vậy dùng chữ duyên, chữ nghĩa, chữ ơn khi nói về vợ chồng.
Duyên nợ vợ chồng có thật không
Câu trả lời thật thà có hai phần. Phần thứ nhất: không ai chứng minh được hai người từng gặp nhau ở một đời trước; đó là chỗ của niềm tin, như chính chuyện luân hồi. Phần thứ hai: nếu tin theo đạo Phật, thì mối gắn bó từ trước không có gì hiếm. Tương Ưng Bộ, các kinh 15.14 đến 15.19, nói vòng sinh tử dài đến mức khó tìm được ai chưa từng là mẹ, cha, anh em, chị em hay con cái của mình. Theo đúng lời kinh, ai cũng có duyên cũ với rất nhiều người; điều làm một cặp vợ chồng khác mọi người còn lại là những gì hai người cùng làm ở đời này.
Vợ chồng kiếp trước là gì của nhau
Không ai biết được, và một bài đọc tử tế không nói điều đó. Kinh Sợ hãi khiếp đảm (Trung Bộ 4) kể đức Phật nhớ các đời trước trong đêm thành đạo; các truyện Bổn Sanh, ở phần truyện do người chú giải đời sau viết, gọi tên ai từng là ai với Ngài ở những đời xa. Đó là trí nhớ của bậc giác ngộ về chính đời mình, không phải một phép để người thường tra lại vợ chồng mình. Kinh Tâm Địa Quán còn nói vì quên đời trước, người ta không nhận ra ai từng là cha mẹ, ai từng có ơn với mình.
Trên mạng có những cách tính số tiền kiếp vợ chồng: cộng các con số trong ngày sinh của hai người rồi tra một bảng để ra kiếp trước hai người là anh em, bạn bè hay người dưng. Những bảng ấy không có tác giả, không có sách gốc, và mỗi trang một khác. Sách Tam Thế Tướng có một bảng mười hai loại hợp hôn, nhưng chính sách không nói cách tra, nên không ai đọc được từ đó hai người từng là gì của nhau; Huyền Cơ không dùng bảng này. Đáng nhớ hơn là một bài thơ trong phần hợp hôn của cùng sách: có những đôi hợp nhau dù đời trước chưa có duyên gì với nhau. Ngay cổ thư cũng để chỗ cho một mối duyên bắt đầu ở đời này.
Theo luật nhân quả: vì sao có đôi êm, có đôi nhiều sóng gió
Dân gian hay gọi một cuộc hôn nhân êm ấm là duyên lành, một cuộc nhiều sóng gió là nghiệp nặng. Kinh nhìn khác ở ba điểm.
- Hôn nhân là chỗ hai dòng việc làm gặp nhau, không phải bản án cho một người. Mỗi người mang theo nếp nghĩ, nếp sống của mình; tiền bạc, công việc, gia đình hai bên và sức khỏe của đời này cũng góp phần. Kinh Sīvaka (Tương Ưng 36.21) bác ý cho rằng mọi điều một người trải qua đều do việc đời trước.
- Quả không chạy một-một theo việc. Đại kinh Nghiệp phân biệt (Trung Bộ 136) nói người làm điều tốt vẫn có thể gặp cảnh khó vì một việc cũ đang trổ, và ngược lại. Không ai nên lấy cảnh nhà của một đôi để phán xét hai người ấy, kể cả chính mình.
- Tấm lòng hôm nay đổi sức nặng của việc cũ. Kinh Hạt muối (Tăng Chi 3.100) ví một lỗi nhỏ như nắm muối: bỏ vào chén nước thì mặn chát, bỏ xuống sông Hằng thì nước không đổi vị. Trong nhà, chén nước hay dòng sông là độ rộng của lòng hai người dành cho nhau.
Ba thời trổ quả và các cặp việc làm với quả ở bài nhân quả ba đời.
"Hết duyên nợ": lời dân gian và lời kinh
Khi hai người không còn ở bên nhau, người ta hay nói "hết duyên hết nợ", như thể mỗi đôi có một phần định sẵn, trả xong thì thôi. Cách nói ấy giúp nhiều người nhẹ lòng, nhưng nó không phải lời kinh. Kinh nói mọi điều do duyên hợp thành đều đổi thay, và duyên đổi theo chính việc làm của hai người: một lời nói thật, một lần nhường nhau, một cơn giận được buông là duyên mới; một nếp lạnh nhạt kéo dài cũng là duyên.
Vì thế không ai đọc được từ ngày sinh hay từ một quẻ bói rằng duyên nợ của một đôi còn hay đã hết, và Huyền Cơ không nói điều ấy với người xem. Cũng không lời kinh nào bắt ai chịu đựng sự làm hại vì tin đó là món nợ phải trả; khi bị làm hại, giữ an toàn cho mình là việc chính đáng. Cách gỡ một mối duyên khó, từ sám hối đến tha thứ, ở bài chuyển nghiệp và chữa lành.
Giữ duyên vợ chồng ở kiếp này theo lời kinh
Kinh Sống hòa hợp (Tăng Chi Bộ 4.55) kể đôi vợ chồng già, cha mẹ của Nakula, thưa với đức Phật rằng từ thuở về với nhau khi còn rất trẻ, chưa ai phụ lòng ai, kể cả trong ý nghĩ, và mong đời này đời sau vẫn được thấy nhau. Đức Phật không đáp bằng một lời hứa về số phận mà chỉ một con đường: "Nếu cả vợ lẫn chồng mong thấy nhau ở đời này và cả đời sau, thì hãy cùng một niềm tin, cùng một nết sống, cùng một lòng rộng rãi, cùng một hiểu biết." Bốn điều ấy là việc của hai người, làm được ngay hôm nay.
Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt (Trường Bộ 31) đặt hôn nhân vào những bổn phận hai chiều. Người chồng kính trọng vợ, không coi thường, giữ lòng chung thủy, tin giao việc nhà và sắm sửa cho vợ. Người vợ lo việc chu đáo, đối đãi tử tế với người nhà, chung thủy, giữ gìn của chung, siêng năng và khéo léo. Đặt cạnh nhau, hai danh sách nói cùng một ý: tôn trọng, chung thủy và chăm lo cho nhau. Kinh Thập Thiện Nghiệp Đạo thêm một cặp nhân quả: người giữ lòng chung thủy, không xâm phạm gia đình người khác, thì không ai chen vào được hôn nhân của mình.
Những việc nhỏ giữ duyên mà các kinh cùng chỉ ra:
- Nói thật và nói lời hòa giải, nhất là lúc cả hai đang mệt.
- Vui với điều tốt của người kia. Kinh Anh Vũ coi lòng không ganh tị là nhân của sự được nể trọng; trong nhà, nó là nhân của hòa khí.
- Không nói lời nặng khi đang giận. Kinh Pháp Cú dạy hận thù không dứt được bằng hận thù, chỉ dứt bằng lòng thương.
- Nhận phần mình trước. Liễu Phàm Tứ Huấn đặt việc sửa lỗi của chính mình trước mọi việc lành khác.
Duyên vợ chồng trong bài đọc Tiền kiếp
Bài đọc Tiền kiếp và Nhân duyên của Huyền Cơ có riêng một chương, Duyên vợ chồng từ kiếp trước, vì nhiều người tìm đến là để hiểu đường tình duyên của chính mình. Chương ấy đọc từ ngày giờ sinh của một người: đời trước đã sống chuyện lứa đôi ra sao, vì sao đường tình duyên đời này thuận hay nhiều trắc trở, và cách giữ duyên bằng những việc của từng ngày. Bài đọc không nói người xem đã có gia đình hay chưa, không đoán trước chuyện chia tay, không khuyên đi hay ở, và không gán người bạn đời vào vai một người cũ. Chương đầu đọc không mất phí ở trang xem tiền kiếp theo ngày giờ sinh.
Đọc tiếp
Mối duyên giữa hai người và những dấu hiệu người ta hay kể ở bài duyên tiền kiếp. Ngày giờ sinh nói được gì về kiếp trước, theo sách nào, ở bài xem tiền kiếp theo ngày tháng năm sinh; cuốn sách xem ba đời theo tháng sinh ở bài Tam Thế Tướng.