Các chữ: tiền kiếp, kiếp trước, tiền thân, tam thế
Chữ kiếp vốn dịch chữ kalpa của tiếng Phạn, một khoảng thời gian dài không đếm xuể; trong tiếng Việt hằng ngày, kiếp là một đời người, như trong "kiếp người", "kiếp này", "kiếp sau". Tiền kiếp và kiếp trước cùng một nghĩa: đời sống trước đời này. Tiền thân là thân của đời trước; các truyện Bổn Sanh kể tiền thân của đức Phật qua nhiều đời. Hậu kiếp là đời sau.
Tam thế là ba đời: quá khứ, hiện tại và vị lai. Chữ này quen với người Việt qua hàng tượng Tam Thế trong chùa, qua thành ngữ "nhân quả ba đời", và qua tên một cuốn sách xem số rất phổ biến ở Á Đông là Tam Thế Tướng. Còn luân hồi là bánh xe quay vòng: sinh ra, mất đi, rồi lại sinh ra, nối nhau không dứt.
Kinh Phật nói gì về luân hồi
Kinh Pāli, trong phần Tương ưng Vô thỉ của Tương Ưng Bộ, nói vòng sinh tử không có điểm khởi đầu có thể biết, và nước mắt chúng sinh đã khóc qua bao đời vì phải xa người thương còn nhiều hơn nước bốn biển. Cũng những bài kinh ấy nói khó tìm được ai chưa từng là mẹ, cha, anh em hay con cái của mình. Đây không phải lời để dọa: ý của kinh là nhìn ai cũng như người thân.
Câu hỏi ai đi qua các đời được trả lời khác với cách nghĩ thường. Đạo Phật không dạy có một linh hồn đứng yên chuyển từ thân này sang thân khác. Mi Tiên Vấn Đáp, cuộc đối thoại giữa vị sư Na Tiên và vua Milinda, ví đời sau với ngọn đèn cháy suốt đêm: lửa canh đầu và lửa canh cuối không là một, nhưng cũng không phải hai ngọn lửa khác nhau, vì cùng từ một ngọn đèn. Thứ nối các đời là nghiệp. Tiểu kinh Nghiệp phân biệt (Trung Bộ 135) nói người là chủ của nghiệp mình, là người thừa hưởng nghiệp mình; nghiệp là gốc và là chỗ nương của họ.
Trần Trọng Kim, trong bài diễn thuyết ở chùa Quán Sứ năm 1935, giảng nghiệp cho người Việt bằng một hình ảnh dễ nhớ: mỗi việc làm để lại một cái nếp, một vết mòn, và người ta cứ theo lối mòn chính mình đã mở mà đi tiếp. Hiểu như vậy thì luân hồi không còn là chuyện xa xôi: ngay trong một đời, nếp nghĩ và nếp làm đã nối ngày này sang ngày khác.
Ấn Độ và Trung Hoa nghĩ khác thế nào
Trước đạo Phật, Ấn Độ đã có thuyết luân hồi với một cái ta bên trong không sinh không mất. Chí Tôn Ca (Bhagavad Gītā) ví cái ta ấy bỏ thân cũ nhận thân mới như người cởi áo cũ mặc áo mới. Đạo Phật giữ ý nối tiếp nhưng bỏ ý một cái ta đứng yên, nên mới có ví dụ ngọn đèn.
Trung Hoa trước khi đạo Phật sang nói nhiều về mệnh hơn về kiếp. Luận Hành của Vương Sung đời Hán chép thuyết ba loại mệnh: phần có sẵn từ lúc sinh, phần đi theo cách sống, và phần ập đến từ bên ngoài dù người ấy sống tốt. Vương Sung còn ngờ rằng chuyện làm lành được trời báo phúc có thể chỉ là lời thánh hiền dùng để khuyên người. Đó là tiếng nói hoài nghi sớm mà người đọc hôm nay nên biết.
Khi đạo Phật đã vào, Nhan Chi Thôi (thế kỷ 6) viết trong Nhan thị gia huấn, thiên Quy tâm, để dặn con cháu rằng chuyện ba đời là có thật: thân trước và thân sau chỉ như tuổi trẻ với tuổi già, buổi sáng với buổi chiều; người ta còn lo cơ nghiệp cho con cháu, sao lại không lo cho chính thân sau của mình. Huệ Viễn (334–416) trong Tam báo luận chia quả của việc làm thành ba thời: trổ ngay đời này, trổ ở đời kế tiếp, hoặc trổ ở những đời xa hơn. Cách chia ấy giải thích vì sao người tốt có khi vẫn gặp khó; bài nhân quả ba đời nói kỹ.
Người Việt nói về kiếp
Vua Trần Thái Tông, trong Khóa hư lục, giảng thân người không có trước khi vào thai: chỉ vì một niệm khởi lên gặp duyên mà kết thành thân, nên chớ lấy dáng vẻ bên ngoài làm thật. Trần Nhân Tông, trong Cư trần lạc đạo phú, đưa việc tu về giữa đời: ở cõi trần mà vui với đạo, sống tùy duyên. Hai vị vua đời Trần đặt chữ kiếp và chữ duyên vào đời sống hằng ngày chứ không vào chuyện hiển linh.
Tiếng Việt giữ những lớp nghĩa ấy rất đậm: "kiếp người", "duyên kiếp", "tu nhân tích đức", "ở hiền gặp lành". Thành ngữ "duyên ba kiếp" có gốc ở tích Viên Quán và đá Tam Sinh trong Cam Trạch Dao, một tập truyện cuối đời Đường: hai người tri kỷ hẹn gặp lại nhau ở một đời sau. Đó là truyện, không phải kinh; nó cho thấy người xưa nghĩ về tình thân như một điều có thể kéo dài hơn một đời.
Vì sao không ai nhớ kiếp trước
Kinh Tâm Địa Quán nói vô minh che khuất trí nhớ về đời trước, nên người ta không nhận ra ai từng là cha mẹ mình. Kinh Sợ hãi khiếp đảm (Trung Bộ 4) kể trí nhớ các đời trước đến với đức Phật trong đêm thành đạo, sau nhiều năm tu và thiền định; với người thường, kinh không hứa điều đó. Dân gian giải thích bằng một hình ảnh dịu hơn: sách Ngọc Lịch in ở đền Ngọc Sơn, Hà Nội, năm 1900, kể chén canh quên của Mạnh Bà, để trước khi vào đời mới chuyện cũ được gác lại.
Vì không ai nhớ, mọi lời về một kiếp trước cụ thể đều là lời đọc theo một phép, không phải ký ức. Huyền Cơ giữ ranh giới ấy: chỉ nói điều phép xem cho ra, không kể thành truyện, không gán người thân hôm nay vào vai một người cũ.
Tiền kiếp có thật không
Không có thí nghiệm nào chứng minh hay bác bỏ được tiền kiếp. Những ghi chép về trẻ nhỏ kể chuyện như nhớ một đời khác vẫn đang được tranh luận, và giới khoa học chưa coi đó là bằng chứng; bài dấu hiệu tiền kiếp đi qua những điều người ta hay kể. Chính kinh Phật cũng không bảo ai tin vì nghe kể: kinh Không thể nghĩ bàn của Tăng Chi Bộ xếp quả của nghiệp vào những điều không nên cố suy đoán, vì suy đoán chỉ chuốc lấy rối trí.
Vì thế cách hiểu có ích nhất đặt trọng tâm ở đời này, như Liễu Phàm Tứ Huấn dạy con: việc làm hôm nay đổi được những gì tưởng đã định, ngay trong một đời. Người tin luân hồi sống tử tế vì đời sau; người không tin sống tử tế vì đời này; hai người gặp nhau ở cùng một việc.
Tiền kiếp trong bài đọc của Huyền Cơ
Bài đọc Tiền kiếp của Huyền Cơ dựa vào sách Tam Thế Tướng cho những nét của đời trước và vào giáo lý nghiệp báo cho phần nối sang đời này. Cách đọc ngày giờ sinh, những gì đọc được và không đọc được, ở bài xem tiền kiếp theo ngày tháng năm sinh. Ai muốn đọc thử chương Kiếp trước cho ngày giờ sinh của mình có thể xem tiền kiếp ở Huyền Cơ; chương ấy không mất phí.