Nghiệp có đổi được không
Có, và đó là chỗ các truyền thống gặp nhau. Kinh Hạt muối (Tăng Chi Bộ 3.100) nói cùng một lỗi nhỏ, ở người lòng hẹp thì thành nặng, ở người lòng rộng đã rèn luyện thì nhẹ như nắm muối bỏ xuống sông. Liễu Phàm Tứ Huấn, bốn bài Viên Hoàng (1533–1606) viết để dạy con, chép lời thiền sư Vân Cốc: số chỉ ràng buộc được người sống theo nếp cũ; ai làm lành thật sâu thì con số không còn giữ được họ. Ngay trong sách mệnh, Tam Mệnh Thông Hội cũng nói người cùng tám chữ mà hơn kém nhau, và việc sửa mình nằm ở con người.
Chuyện Viên Liễu Phàm
Thuở trẻ, Viên Hoàng gặp một ông thầy số họ Khổng, được đoán trước thứ hạng từng kỳ thi, chức quan sẽ nhận và nhiều mốc của đời mình. Gần hai mươi năm, việc gì cũng đúng như lời đoán, nên ông thôi cầu mong, sống như người đã biết hết số. Khi gặp thiền sư Vân Cốc, ông được hỏi vì sao một người có học lại để con số trói mình. Thiền sư dạy rằng lời đoán chỉ là phần trời định, còn phúc do chính mình tích thì chính mình được hưởng, rồi trao cho ông một bảng công quá để mỗi tối ghi việc lành cộng vào, việc lỗi trừ ra.
Từ đó ông đổi tên hiệu từ Học Hải thành Liễu Phàm, nghĩa là thôi làm người phàm sống theo quán tính. Về sau ông đỗ những khoa thi mà lời đoán năm xưa nói là không đỗ, và nhiều mốc khác trong lời đoán cũng không còn đúng. Bài đầu tiên trong bốn bài, Lập mệnh, ông viết cho con lúc tuổi đã cao; ba bài sau là Cải quá, tức sửa lỗi, Tích thiện, tức gom việc lành, và Khiêm đức, tức sức của lòng khiêm.
Bước một: sửa lỗi trước, làm lành sau
Liễu Phàm dặn: muốn đổi vận, việc đầu tiên là sửa lỗi, chưa vội bàn làm thiện. Ông nói cần ba tấm lòng. Lòng biết hổ, khi thấy người hiền cũng là người như mình mà mình chưa sống xứng. Lòng e dè, khi hiểu điều làm kín rồi cũng lộ. Lòng dũng mãnh, dứt ngay, coi mọi điều cũ như đã qua và hôm nay là ngày bắt đầu. Ông chia việc sửa làm ba bậc: sửa từ việc là không lặp lại; sửa từ lý là hiểu vì sao không nên, như hiểu lời chê bai là đá mài cho ngọc; sửa từ tâm là giữ một lòng hướng thiện để ý xấu không bám được, như chặt cây độc từ gốc thay vì tỉa từng lá.
Sửa lỗi không có nghĩa là dằn vặt. Kinh Saṅkha (Tương Ưng 42.8) kể đức Phật nói người chỉ ngồi hối tiếc về một lỗi cũ thì không vì thế mà bỏ được nó; điều làm lỗi nhẹ đi là nhận ra, dừng lại, không làm nữa, và đem lòng thương rải ra khắp nơi. Bảng công quá của Thái Vi Tiên Quân cho lấy công bù lỗi khi cộng sổ cuối tháng, và Bão Phác Tử của Cát Hồng đời Tấn khuyên bù bằng việc lành cùng loại mà ngược chiều với lỗi cũ, như từng làm hao của người thì giúp người đang thiếu.
Bước hai: năm bước sám hối của Khóa hư lục
Vua Trần Thái Tông (1218–1277), trong Khóa hư lục, soạn khoa sám hối cho sáu thời trong ngày, mỗi thời xét một căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Mỗi thời đi theo cùng một khuôn năm bước, và khuôn ấy dùng được cho bất kỳ ai, ở bất kỳ đâu:
- Sám hối: nhận lỗi, gọi đúng tên điều mình đã làm.
- Khuyến thỉnh: mời các bậc hiền, những người mình kính, mở lòng chỉ dạy; với người không theo đạo, đó là chịu nghe lời khuyên.
- Tùy hỷ: vui theo điều lành của người khác, không ganh tị.
- Hồi hướng: đem phần tốt của việc mình làm hướng về mọi người.
- Phát nguyện: tự hẹn những điều cụ thể; thời sám căn mắt có mười hai lời nguyện, như thấy hình mà không đắm.
Thọ giới luận trong cùng sách dặn ai phạm lỗi hãy sám hối ngay, vì lỗi để yên thì càng thêm nặng. Không bước nào cần một nơi chốn, một lễ vật hay một người làm thay.
Bước ba: tha thứ, và tha thứ không phải là chịu đựng
Kinh Pháp Cú gọi việc lấy lòng thương dập oán là luật xưa. Lương Hoàng Sám có riêng một phần giải oán, gỡ kết, với niềm tin rằng oán dù kéo qua nhiều đời vẫn tháo được. Tha thứ ở đây là thôi để mối oán giữ chặt lòng mình. Nó không đòi ai ở lại trong một quan hệ làm hại mình, không đòi ai phải biết ơn người gây tổn thương. Có khi tha thứ cho một người và rời xa người ấy là hai việc làm cùng lúc.
Bước bốn: hồi hướng
Hồi hướng là hướng phần tốt của việc mình làm về người khác: về cha mẹ, về người mình từng làm phiền lòng, về mọi người. Kinh Nghiệp báo sai biệt nói lời nguyện hồi hướng làm cho quả lành sâu và có hướng. Liễu Phàm thêm một điều tinh tế: cho mà còn thấy mình là người cho thì phúc chỉ được nửa; cho mà không thấy người cho, người nhận, vật cho thì một đấu thóc cũng thành phúc lớn. Hồi hướng vì thế không phải một câu đọc thuộc, mà là buông cái ý việc này là của tôi.
Bước năm: việc lành nhỏ mỗi ngày
Liễu Phàm gom việc lành thường ngày vào mười loại: cùng người làm thiện; giữ lòng thương và kính mọi người; giúp người thành việc tốt; khuyên người hướng thiện; cứu người lúc nguy cấp; góp sức làm việc lợi chung; bỏ của làm phúc; giữ gìn đạo lý chân chính; kính trọng người trên; thương tiếc sinh mạng. Thái Thượng Cảm Ứng Thiên thêm những việc nhỏ hơn: không dối cả ở nơi không ai thấy, kính già thương trẻ, vui với điều tốt của người, làm ơn không mong đáp. Trần Nhân Tông, trong Cư trần lạc đạo phú, chia phúc làm hai mặt: phúc ngoài là bắc cầu, đóng đò, sửa nơi thờ tự; phúc trong là làm mềm lòng thương, chăm vui, chăm buông.
Một cách giữ nếp mà nhiều người thấy dễ: mỗi tối ghi ba dòng, việc lành đã làm, việc lỗi đã mắc, việc mai sẽ sửa. Đó là bảng công quá của Liễu Phàm thu nhỏ lại. Kinh Dịch, phần Hệ Từ, nói điều thiện không góp dần thì không đủ nên danh; Minh Tâm Bảo Giám dẫn lời Chiêu Liệt đế nhà Hán dặn con đừng vì việc thiện nhỏ mà không làm.
Lời nguyện bằng chính lời mình
Chương Lời dặn của nhân duyên trong bài đọc của Huyền Cơ kết bằng một lời phát nguyện viết theo giọng của chính người đọc. Một lời nguyện có ích thường ngắn, cụ thể và làm được: tối Chủ nhật nào cũng gọi cho mẹ; không nói lời nặng khi đang giận; mỗi tháng góp một ngày công cho việc chung. Liễu Phàm ví chí hướng như rễ cây: đặt vững rồi thì mỗi ý nghĩ, mỗi việc làm tự mọc theo.
Những điều không cần làm
- Không cần mua lễ hay nhờ ai giải nghiệp thay. Minh Tâm Bảo Giám chép lời Đông Nhạc rằng trời đất không vì được cúng mà ban phúc, không vì thiếu lễ mà giáng họa. Kinh Luân chuyển ngũ đạo ví việc nhờ người khác cầu thay như nhờ người ăn hộ: bụng mình không no.
- Không cần biết kiếp trước đã làm gì mới sửa được. Việc làm hôm nay đủ để bắt đầu.
- Không cần dằn vặt. Nhận ra, dừng lại, làm việc lành ngược chiều.
Nguyễn Du kết Truyện Kiều bằng hai câu mà người Việt nào cũng thuộc: "Thiện căn ở tại lòng ta, Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài." Gốc lành ở trong lòng mình, và việc chuyển nghiệp bắt đầu ở đó.
Dấu hiệu đổi thay
Liễu Phàm kể người thành tâm sửa lỗi, sau vài tuần đến vài tháng, thấy lòng thư thái hơn, trí sáng hơn, việc rối mà nghĩ vẫn thông, gặp người từng oán mình mà cơn giận hóa vui. Ông dặn đừng lấy các dấu ấy để tự cao rồi dừng lại: sửa mình là việc cả đời.
Muốn biết nút nào trong đời mình nên gỡ trước, chương Lời dặn của nhân duyên trong bài đọc Tiền kiếp và Nhân duyên gọi tên nút ấy theo lời cổ thư và giáo lý nghiệp báo, rồi gợi việc của lòng và việc trong ngày. Nghĩa của nghiệp và duyên ở bài nghiệp duyên là gì; giáo lý ba đời ở bài nhân quả ba đời.