Kinh nói gì về trí nhớ đời trước
Kinh Sợ hãi khiếp đảm (Trung Bộ 4) kể trí nhớ về các đời trước đến với đức Phật trong đêm thành đạo, sau nhiều năm tu và thiền định sâu. Thanh Tịnh Đạo, bộ luận thế kỷ năm, xếp trí ấy vào những điều chỉ đến với người thiền định đã thuần thục. Kinh Tâm Địa Quán nói với người thường, vô minh che trí nhớ ấy. Như vậy, theo chính truyền thống tin luân hồi, một cảm giác thoáng qua chưa phải là trí nhớ về đời trước.
Điều đó không có nghĩa những cảm giác dưới đây là vô nghĩa. Chúng có thật; chỉ là lời giải của chúng nằm ở chỗ khác.
Bảng tóm tắt
| Điều người ta hay nói | Truyền thống | Lời đồn | Cách giải thích khác |
|---|---|---|---|
| Déjà vu, thấy cảnh lạ mà như đã gặp | Không kinh nào coi đó là trí nhớ đời trước | Từng sống ở nơi ấy | Cảm giác quen đến khi trí nhớ không gọi ra nguồn |
| Gặp người lạ mà thấy thân | Phần truyện Bổn Sanh giải bằng duyên nhiều đời | Người yêu kiếp trước | Người ấy giống một người quen, có một nét quen |
| Giấc mơ lặp lại, mơ nơi chưa đến | Truyện cổ có giấc mộng báo một người sắp đến | Ký ức kiếp trước hiện về | Giấc mơ dựng lại từ những gì đã thấy, đã lo |
| Sợ nước, sợ độ cao vô cớ | Không có trong kinh | Kiếp trước từng gặp chuyện ở chỗ ấy | Nỗi sợ học được từ sớm, có khi không còn nhớ lúc học |
| Vết bớt, nốt ruồi | Truyện cổ có dấu trên thân làm tin giữa hai đời | Dấu của một chuyện kiếp trước | Dấu của da, có từ lúc sinh |
| Trẻ nhỏ kể chuyện đời trước | Truyện cổ có chép | Bằng chứng luân hồi | Trí tưởng tượng, chuyện nghe được, còn đang tranh luận |
| Nhớ lại tiền kiếp khi thôi miên | Không có trong kinh | Hồi quy tiền kiếp | Ký ức có thể được gợi ra và tự dựng |
Déjà vu
Déjà vu là tiếng Pháp, nghĩa là đã thấy rồi: cảm giác một cảnh đang diễn ra mình đã gặp, dù biết rõ là chưa. Rất nhiều người từng có cảm giác ấy, thường hơn ở tuổi trẻ và lúc mệt. Alan S. Brown, trong cuốn The Déjà Vu Experience (2004), tổng kết hơn một thế kỷ nghiên cứu và nghiêng về lời giải trí nhớ: một nét của cảnh mới giống một cảnh cũ đã quên, nên đầu óc báo quen mà không gọi ra được cảnh cũ. Cảm giác thì thật, nhưng nó không cho biết điều gì về một đời khác. Nếu déjà vu đến dày, kéo dài hoặc đi kèm những biến đổi khác trong người, đó là việc của y học chứ không phải của tiền kiếp.
Gặp người lạ mà thấy thân
Truyền thống có lời giải đẹp cho cảm giác này. Phần truyện của Bổn Sanh kể một cặp vợ chồng già gọi đức Phật là con ngay lần đầu gặp, và Ngài nói họ từng là cha mẹ của Ngài qua nhiều đời. Kinh Pāli còn nói khó tìm được ai chưa từng là người thân của mình, nên theo đúng lời kinh, cảm giác thân với một người lạ có thể đến với bất kỳ ai, không phải dấu riêng của một mối tình định mệnh. Tâm lý học thì để ý rằng người ta dễ thấy thân với người giống một người quen cũ, giống chính mình, hoặc đến đúng lúc lòng mình đang mở. Hai cách giải không loại nhau; điều cần nhớ là cảm giác quen không thay được thời gian để hiểu một người. Bài duyên tiền kiếp nói về mối duyên giữa hai người và cách đọc những dấu hiệu ấy.
Giấc mơ
Truyện cổ ưa một mô-típ: trước khi đứa trẻ ra đời, cha hay mẹ mộng thấy một người đến xin ở nhờ, hay được ban một tiên đồng; Di Kiên Chí đời Tống và Liêu Trai Chí Dị có nhiều truyện như thế. Đó là giấc mộng của người khác, kể về một người sắp đến, không phải trí nhớ của chính người được sinh ra.
Giấc mơ lặp lại thì khác. Giấc mơ dựng cảnh từ những gì đã thấy, đã đọc, đã lo, kể cả những điều thấy thoáng qua rồi quên; một nơi chưa từng đến trong mơ thường ghép từ nhiều nơi đã đến. Một giấc mơ cứ trở lại thường là dấu của một nỗi lo chưa được gỡ ở đời này. Ở chỗ này, Liễu Phàm Tứ Huấn và tâm lý học khuyên cùng một việc: nhìn vào điều đang làm lòng mình không yên.
Nỗi sợ vô cớ
Trên mạng hay có câu: sợ nước vì kiếp trước từng gặp chuyện ở sông nước, sợ độ cao vì kiếp trước từng gặp chuyện trên cao. Không kinh nào và không sách xem tiền kiếp nào Huyền Cơ đã đọc nói như vậy. Nỗi sợ thường được học từ rất sớm, có khi từ một lần hoảng hốt hay từ nỗi sợ của người lớn quanh mình, ở tuổi mà mình không còn nhớ; khi nó lớn đến mức cản trở đời sống, người làm nghề tâm lý có cách giúp gỡ. Gán nó cho một kiếp trước không làm nỗi sợ nhẹ đi, chỉ thêm một câu chuyện không kiểm được.
Vết bớt và nốt ruồi
Truyện cổ có một mô-típ cảm động: trước lúc chia tay, một dấu được đánh lên người, và dấu ấy hiện lại trên thân người đời sau, như một nốt son hay một vòng nơi ngón tay; Vân Khê Hữu Nghị đời Đường và Thái Bình Quảng Ký đời Tống chép những truyện như thế. Đó là văn chương, cách người xưa nói về một lời hẹn không phai. Vết bớt thật là dấu của da có từ lúc sinh, và một nốt ruồi không kể được chuyện gì về một đời khác. Xem tướng nốt ruồi là một môn khác, nói về tính nết theo lệ tướng pháp, không nói về tiền kiếp.
Trẻ nhỏ kể chuyện đời trước
Có những ghi chép về trẻ nhỏ kể chuyện như nhớ một đời khác. Ian Stevenson, nhà tâm thần học ở Đại học Virginia, gom nhiều trường hợp như vậy, bắt đầu từ cuốn Twenty Cases Suggestive of Reincarnation (1966); tên sách chỉ dám nói là gợi ý, và giới khoa học đến nay vẫn tranh luận, chưa coi đó là bằng chứng. Với cha mẹ, cách tốt nhất khi con kể những chuyện như thế là nghe nhẹ nhàng, không gợi ý thêm, không hỏi dồn: trẻ nhỏ rất dễ kể theo điều người lớn muốn nghe.
Thôi miên hồi quy tiền kiếp
Một số nơi mời người ta thôi miên để nhớ lại kiếp trước. Nghiên cứu của Elizabeth Loftus và nhiều người khác về ký ức giả cho thấy trí nhớ có thể được gợi ra, ghép lại và tin là thật, nhất là khi có người dẫn dắt; điều nhớ được trong trạng thái ấy thường đến từ phim, sách và câu hỏi của người dẫn. Kinh Phật cũng không coi trí nhớ đời trước là thứ gợi ra được bằng lời dẫn: theo kinh, nó chỉ đến với thiền định sâu. Ai muốn hiểu mình, một việc ít tốn kém và ít rủi ro hơn nhiều là ngồi yên và nhìn lại đời mình.
Dấu hiệu mà kinh thật sự chỉ
Nếu có một dấu hiệu tiền kiếp đáng đọc, thì đó là chính đời này. Kinh dân gian Nhân Quả Ba Đời khuyên muốn biết đời trước thì nhìn những gì đời này đang nhận, muốn biết đời sau thì nhìn những gì đời này đang làm. Liễu Phàm Tứ Huấn chỉ ra những dấu đáng tin hơn mọi giấc mơ: khi một người thành tâm sửa lỗi, lòng nhẹ đi, trí sáng ra, gặp người từng oán mình mà cơn giận hóa vui.
Bài đọc Tiền kiếp của Huyền Cơ đi theo đúng hướng ấy. Nó không dựa vào cảm giác hay giấc mơ, mà đọc ngày giờ sinh theo sách Tam Thế Tướng và giáo lý nghiệp báo, rồi nối với những gì đời này đang có. Đọc chương Kiếp trước cho ngày giờ sinh của mình, không mất phí. Các phép xem ấy là gì ở bài xem tiền kiếp theo ngày tháng năm sinh; luân hồi và ba đời ở bài tiền kiếp là gì.