Hào động và hào tĩnh
Mỗi lần gieo cho một trong bốn loại hào. Hào 7 (thiếu dương) và hào 8 (thiếu âm) là hào tĩnh: âm dương còn non, giữ nguyên trạng thái. Hào 9 (lão dương) và hào 6 (lão âm) là hào động: âm dương đã già, đến cực thì chuyển sang mặt đối lập. Đó là ý “vật cực tất phản”, cũng là tinh thần câu trong Hệ Từ truyện: “Dịch cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu”, cùng thì biến, biến thì thông, thông thì lâu bền.
Trong một quẻ, hào động được xem là chỗ “có chuyện”, nơi sự việc đang chuyển mình, nên người đọc quẻ thường nhìn hào động trước tiên. Trên hình quẻ, người ta hay đánh dấu hào lão dương bằng ○ và hào lão âm bằng ✕.
Cách lập quẻ biến
- Lấy sáu hào của quẻ chủ, theo thứ tự từ hào 1 (dưới) lên hào 6 (trên).
- Hào 9 đổi thành hào âm, hào 6 đổi thành hào dương.
- Giữ nguyên các hào 7 và 8.
- Đọc tên quẻ mới từ hai quẻ đơn vừa thành. Đó là quẻ biến, còn gọi là chi quái.
Ví dụ nhanh: quẻ Thuần Càn có sáu hào dương; nếu cả sáu đều là 9 thì quẻ biến là Thuần Khôn. Quẻ không có hào động thì không có quẻ biến; đây là trường hợp bình thường chứ không phải điềm gì đặc biệt.
Quẻ biến nói lên điều gì?
Theo cách hiểu phổ biến, quẻ chủ là tình thế lúc hỏi, còn quẻ biến là hướng mà tình thế ấy đang chuyển tới nếu các lực hiện có tiếp tục vận hành. Nói cách khác, quẻ biến là một khả năng, không phải một tương lai đã định; cách bạn hành động sau khi đọc quẻ vẫn là một phần của câu chuyện.
Trong phép Lục Hào, mỗi hào động biến ra một hào mới gọi là hào biến. Người đọc so hành của hào biến với hào động: hào biến sinh lại hào động gọi là hồi đầu sinh, như được tiếp sức; khắc lại gọi là hồi đầu khắc, như bị kìm hãm. Hào biến rơi vào Tuần Không gọi là hóa không, bị lệnh tháng xung gọi là hóa phá. Huyền Cơ tính Lục Thân của hào biến theo hành của cung quẻ chủ, như Bốc Phệ Chính Tông và Tăng San Bốc Dịch; một số bản tính theo cung của chính quẻ biến. Chi tiết có ở bài Lục Hào là gì.
Có mấy hào động thì đọc lời kinh nào?
Chu Hi đời Tống, trong Dịch học khải mông, tổng kết cách chọn lời kinh theo số hào động. Đây là cách đọc lời kinh phổ biến nhất hiện nay, và cũng là cách trang kết quả của Huyền Cơ đánh dấu phần nên đọc trước.
| Số hào động | Lời kinh đọc trước |
|---|---|
| 0 | Lời quẻ và Đại tượng của quẻ chủ |
| 1 | Lời của hào động đó trong quẻ chủ |
| 2 | Lời hai hào động trong quẻ chủ, lấy hào trên làm chính |
| 3 | Lời quẻ của quẻ chủ và quẻ biến, lấy quẻ chủ làm gốc |
| 4 | Lời hai hào không động trong quẻ biến, lấy hào dưới làm chính |
| 5 | Lời hào duy nhất không động trong quẻ biến |
| 6 | Càn đọc Dụng Cửu, Khôn đọc Dụng Lục, quẻ khác đọc lời quẻ biến |
Khi gieo ba đồng xu, mỗi hào có 1/4 khả năng là hào động (1/8 ra 9 cộng 1/8 ra 6). Từ đó tính được khả năng xuất hiện của từng trường hợp. Đây là phép tính xác suất của cách gieo, không phải thống kê từ quẻ của người dùng:
| Số hào động | Khả năng xuất hiện |
|---|---|
| 0 | khoảng 17,8% |
| 1 | khoảng 35,6% |
| 2 | khoảng 29,7% |
| 3 | khoảng 13,2% |
| 4 | khoảng 3,3% |
| 5 | khoảng 0,4% |
| 6 | khoảng 0,02% |
Nghĩa là quẻ có một hoặc hai hào động là thường gặp nhất, còn quẻ có năm, sáu hào động rất hiếm.
Ví dụ: quẻ Thái có hào 3 động
Ví dụ minh họa: một người đang kinh doanh thuận lợi hỏi “Tôi có nên mở thêm một điểm bán trong quý này không?” và gieo được 7, 7, 9, 8, 8, 8 (từ hào 1 lên hào 6).
- Quẻ chủ. Ba hào dưới đều dương: quẻ Càn, trời. Ba hào trên đều âm: quẻ Khôn, đất. Đất trên, trời dưới là quẻ Địa Thiên Thái, quẻ số 11, hình ảnh trời đất giao hòa, thời hanh thông.
- Hào động. Chỉ hào 3 là 9, nên đổi thành âm. Ba hào dưới thành dương, dương, âm: quẻ Đoài.
- Quẻ biến. Đất trên, đầm dưới: Địa Trạch Lâm, quẻ số 19, nói về việc đến gần, lan tỏa ảnh hưởng.
- Lời kinh cần đọc. Một hào động nên đọc lời hào 3 của quẻ Thái: “Không có chỗ bằng nào mà không nghiêng dốc, không có sự đi nào mà không trở lại; trong gian nan mà giữ chính thì không lỗi. Chớ lo âu, cứ giữ lòng thành tín, thì trong lộc ăn vẫn có phúc.”
Đọc tổng hợp: thời Thái thuận lợi, nhưng hào 3 nằm ở chỗ quẻ dưới sắp hết, như đỉnh của một đoạn đường bằng. Lời hào không bảo đừng mở rộng; nó nhắc rằng thuận lợi nào cũng có lúc chững lại, nên mở rộng kèm dự phòng, giữ chữ tín với khách và đối tác. Quẻ biến Lâm gợi hướng đi tới: tiến gần hơn tới những khách hàng mới. Lời quẻ Lâm có câu “đến tháng tám thì có điều hung”; các nhà chú giải hiểu câu này theo nhiều cách, phần lớn coi đó là lời nhắc về vòng thịnh suy, không nên đọc máy móc thành tháng Tám âm lịch sắp tới.
Với phép Lục Hào, quẻ Thái thuộc cung Khôn và hào Thế nằm đúng ở hào 3. Hào Thế động thường được hiểu là chính người hỏi đang ở giai đoạn chuyển mình, điều khớp với câu hỏi về việc mở rộng. Nếu muốn thấy đủ các dữ kiện ấy cho câu hỏi của mình, bạn có thể gieo một quẻ và xem bảng hào đi kèm.
Những hiểu lầm thường gặp
- Coi quẻ biến là kết cục đã định. Quẻ biến là hướng chuyển của thế cục lúc hỏi, không phải lời phán.
- Chỉ đọc quẻ biến, bỏ quẻ chủ. Quẻ chủ vẫn là gốc; quẻ biến được đọc trong quan hệ với nó.
- Đọc cả sáu lời hào. Lời của hào tĩnh thường chỉ để tham khảo, trừ trường hợp bốn, năm hào động theo cách đọc của Chu Hi.
- Nghĩ càng nhiều hào động càng xấu. Nhiều hào động chỉ cho thấy tình thế có nhiều mặt cùng thay đổi.
- Nhầm 7, 8 là hào động vì thấy đồng xu “lệch”. Chỉ 6 và 9 là hào động.
- Lấy lời hào của quẻ biến ở vị trí hào động khi chỉ có một, hai hào động. Theo Chu Hi, lúc ấy đọc lời hào của quẻ chủ.