Nguồn gốc: đoạn Đại Diễn trong Hệ Từ truyện
Chương 9 thiên Hệ Từ thượng, một thiên trong Thập Dực, có đoạn mô tả cách dùng cỏ thi mà đời sau gọi là phép Đại Diễn:
大衍之數五十，其用四十有九。分而為二以象兩，掛一以象三，揲之以四以象四時，歸奇於扐以象閏。五歲再閏，故再扐而後掛。
Tạm dịch: số Đại Diễn là năm mươi, chỉ dùng bốn mươi chín. Chia làm hai để tượng trưng cho trời đất, gài một cọng để tượng trưng cho ba ngôi trời, đất, người, đếm từng bốn cọng để tượng trưng cho bốn mùa, dồn số lẻ vào kẽ ngón tay để tượng trưng cho tháng nhuận; năm năm có hai lần nhuận, nên dồn lẻ hai lần rồi mới gài lại.
Cũng chương ấy tính “sách” của Càn là 216, tức sáu hào lão dương, mỗi hào 36 cọng, và của Khôn là 144, tức sáu hào lão âm, mỗi hào 24 cọng; cộng lại 360, ứng với số ngày của một năm. Chu Hi đời Tống đã dựng lại cách làm cụ thể trong Dịch học khải mông, và nhiều mô tả ngày nay dựa trên đó.
Chuẩn bị
- 50 cọng cỏ thi, hoặc que tre, que gỗ nhỏ cùng cỡ nếu không có cỏ thi.
- Một mặt bàn sạch, đủ rộng để chia cọng thành hai phần.
- Giấy bút để ghi từng hào.
- Một câu hỏi đã viết rõ, như khi gieo quẻ bằng bất kỳ cách nào.
Đầu tiên, rút một cọng đặt riêng ra, không dùng trong suốt quá trình; nhiều nhà chú giải coi cọng này tượng trưng cho Thái cực. Chỉ 49 cọng còn lại được dùng để bói.
Ba lần biến để được một hào
Lần biến thứ nhất, với 49 cọng:
- Chia tùy ý 49 cọng thành hai phần, bên trái và bên phải.
- Lấy một cọng ở phần bên phải, kẹp vào giữa các ngón tay trái (gài một).
- Đếm phần bên trái theo từng nhóm bốn cọng, giữ lại số dư từ 1 đến 4 (chia hết thì coi là dư 4) và kẹp vào kẽ ngón tay.
- Làm tương tự với phần bên phải.
- Gom các cọng đang kẹp ra một bên: tổng luôn là 5 hoặc 9.
Lần biến thứ hai: lấy số cọng còn lại (44 hoặc 40), làm lại đúng năm thao tác trên. Lần này số cọng gom ra luôn là 4 hoặc 8.
Lần biến thứ ba: lấy số cọng còn lại sau lần hai, làm lại một lần nữa; số cọng gom ra cũng là 4 hoặc 8.
Sau ba lần biến, số cọng còn lại chỉ có thể là 36, 32, 28 hoặc 24. Chia cho 4:
| Số cọng còn lại | Chia 4 | Hào |
|---|---|---|
| 36 | 9 | Lão dương, hào động |
| 32 | 8 | Thiếu âm, hào tĩnh |
| 28 | 7 | Thiếu dương, hào tĩnh |
| 24 | 6 | Lão âm, hào động |
Hào đầu tiên là hào 1 ở dưới cùng. Lặp lại cả ba lần biến cho từng hào, cho đến hào 6: một quẻ cần mười tám lần biến, đúng như Hệ Từ viết “thập hữu bát biến nhi thành quái”.
Vì sao tỉ lệ hào của cỏ thi khác đồng xu?
Nếu mỗi lần chia là ngẫu nhiên, có thể tính được khả năng ra từng loại hào. So với phép ba đồng xu:
| Hào | Cỏ thi | Ba đồng xu |
|---|---|---|
| 6, lão âm | 1/16 | 2/16 |
| 7, thiếu dương | 5/16 | 6/16 |
| 8, thiếu âm | 7/16 | 6/16 |
| 9, lão dương | 3/16 | 2/16 |
Ở cả hai cách, hào dương và hào âm đều có khả năng ngang nhau, mỗi bên 8/16. Khác biệt nằm ở hào động: với cỏ thi, hào dương động nhiều gấp ba hào âm động; với đồng xu, hai loại hiếm ngang nhau. Một số người học Dịch cho rằng tỉ lệ của cỏ thi hợp với ý “dương chủ động, âm chủ tĩnh” hơn; đó là cách diễn giải, còn về kỹ thuật, cả hai cách đều cho ra sáu hào hợp lệ. Cách gieo xu được trình bày trong bài cách gieo quẻ bằng 3 đồng xu.
Ví dụ: tính một hào bằng cỏ thi
Ví dụ minh họa với những con số cụ thể:
- Lần biến 1. Chia 49 cọng thành 20 bên trái và 29 bên phải. Gài một cọng từ bên phải, bên phải còn 28. Bên trái 20 chia hết cho 4, coi là dư 4; bên phải 28 cũng dư 4. Gom ra 1 + 4 + 4 = 9 cọng, còn lại 40.
- Lần biến 2. Chia 40 cọng thành 17 và 23. Gài một từ bên phải, bên phải còn 22. Bên trái dư 1, bên phải dư 2. Gom ra 1 + 1 + 2 = 4, còn lại 36.
- Lần biến 3. Chia 36 cọng thành 15 và 21. Gài một, bên phải còn 20. Bên trái dư 3, bên phải dư 4. Gom ra 1 + 3 + 4 = 8, còn lại 28.
- Kết quả. 28 chia 4 được 7: hào thiếu dương, hào tĩnh. Đây là hào 1; làm tiếp năm hào nữa theo cùng cách.
Khi đủ sáu hào, cách lập quẻ chủ, quẻ biến và chọn lời kinh để đọc giống hệt phép gieo xu, như trong bài hào động và quẻ biến.
Cỏ thi, đồng xu hay gieo trên trang?
Phép cỏ thi trang trọng và chậm: mười tám lần biến buộc người hỏi ngồi yên với câu hỏi của mình khá lâu, điều mà nhiều người thấy có giá trị. Phép ba đồng xu nhanh hơn nhiều, được dùng rộng rãi trong dân gian và là cách lập quẻ gắn với phép Lục Hào, như các sách Hỏa Châu Lâm, Bốc Phệ Chính Tông mô tả. Chưa có căn cứ nào để nói cách này “linh” hơn cách kia; điều quan trọng vẫn là câu hỏi và tâm thế.
Trên Huyền Cơ, trang xin quẻ Kinh Dịch gieo theo phép ba đồng xu. Nếu đã lập quẻ bằng cỏ thi, bạn vẫn có thể nhập sáu giá trị 6, 7, 8, 9 vào mục nhập kết quả để xem bảng quẻ, quẻ biến và lời kinh. Lưu ý là can chi ngày tháng dùng để luận là của thời điểm bạn nhập.
Những sai lầm thường gặp
- Quên gài một cọng ở đầu mỗi lần biến, làm số dư không còn đúng quy luật.
- Coi là dư 0 khi một phần chia hết cho 4; theo cách làm truyền thống, phải coi là dư 4.
- Dùng lại đủ 49 cọng cho lần biến thứ hai, thứ ba; đúng ra chỉ dùng số cọng còn lại.
- Xếp hào từ trên xuống. Hào lập đầu tiên là hào 1 ở dưới cùng.
- Làm vội cho nhanh, đánh mất chính giá trị tĩnh tâm của phép cỏ thi.