Bát Tự nghĩa là "tám chữ". Mỗi mốc thời gian lúc sinh (năm, tháng, ngày, giờ) được ghi bằng một cặp thiên can và địa chi, gọi là một trụ; bốn trụ cho tám chữ. Môn này còn được gọi là Tử Bình, theo tên Từ Tử Bình, người mà truyền thống ghi nhận là đã lấy can của ngày sinh làm trung tâm khi luận mệnh. Hai bộ sách cổ thường được dùng làm khung tham chiếu là Uyên Hải Tử Bình và Tam Mệnh Thông Hội.
Điều khiến nhiều người lập sai Bát Tự là lịch: Bát Tự dùng lịch theo mặt trời (tiết khí), trong khi tuổi âm lịch quen thuộc lại theo mặt trăng. Bài này đi qua từng trụ, những mốc cần nhớ và một ví dụ tính bằng chính bộ máy lập lá số Bát Tự của Huyền Cơ.
Bốn trụ và tám chữ
| Trụ | Can chi của | Mốc chuyển sang trụ mới | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Năm | Năm theo tiết khí | Thời khắc Lập xuân | Không đổi vào Tết âm lịch |
| Tháng | Tháng theo tiết khí | 12 tiết: Lập xuân, Kinh trập, Thanh minh… | Không đổi vào ngày mùng 1 âm lịch |
| Ngày | Ngày dân sự tại nơi sinh | 23:00, khi giờ Tý mở đầu ngày mới | Vòng 60 ngày chạy liên tục, không phụ thuộc tháng |
| Giờ | Canh giờ, mỗi canh hai tiếng | Giờ Tý 23:00–00:59, giờ Sửu 01:00–02:59… | Can giờ suy từ can ngày |
Vì sao năm Bát Tự đổi ở Lập xuân chứ không ở Tết?
Âm lịch là lịch theo mặt trăng: tháng bắt đầu khi trăng mới. Bát Tự đo thời gian theo mặt trời: năm bắt đầu khi mặt trời đến kinh độ hoàng đạo 315°, tức tiết Lập xuân, rơi vào ngày 3, 4 hoặc 5 tháng 2 dương lịch. Tết có thể đến trước hoặc sau Lập xuân, nên mỗi năm có một khoảng ngày mà tuổi âm lịch và năm Bát Tự khác nhau:
| Năm | Tết (âm lịch Việt Nam) | Lập xuân (giờ Hà Nội) | Khoảng ngày năm Bát Tự khác tuổi âm lịch |
|---|---|---|---|
| 2025 | 29/01/2025 | 21:10 ngày 03/02/2025 | Sinh từ Tết đến trước Lập xuân: âm lịch đã Ất Tỵ, Bát Tự vẫn Giáp Thìn |
| 2026 | 17/02/2026 | 03:02 ngày 04/02/2026 | Sinh từ Lập xuân đến trước Tết: âm lịch còn Ất Tỵ, Bát Tự đã Bính Ngọ |
| 2027 | 06/02/2027 | 08:46 ngày 04/02/2027 | Sinh từ Lập xuân đến trước Tết: âm lịch còn Bính Ngọ, Bát Tự đã Đinh Mùi |
Quy tắc này chỉ áp dụng cho Bát Tự. Khi xem tuổi vợ chồng hay chọn ngày cưới, tuổi vẫn tính theo năm âm lịch và đổi ở Tết, như ghi trong phương pháp tính toán của Huyền Cơ.
Trụ tháng theo tiết khí
Tháng trong Bát Tự bắt đầu ở mười hai "tiết" (xen giữa là mười hai "khí" như Vũ thủy, Xuân phân). Các mốc của năm Bính Ngọ theo giờ Việt Nam:
| Tháng | Bắt đầu từ tiết | Ngày |
|---|---|---|
| Dần | Lập xuân | 04/02/2026 |
| Mão | Kinh trập | 05/03/2026 |
| Thìn | Thanh minh | 05/04/2026 |
| Tỵ | Lập hạ | 05/05/2026 |
| Ngọ | Mang chủng | 05/06/2026 |
| Mùi | Tiểu thử | 07/07/2026 |
| Thân | Lập thu | 07/08/2026 |
| Dậu | Bạch lộ | 07/09/2026 |
| Tuất | Hàn lộ | 08/10/2026 |
| Hợi | Lập đông | 07/11/2026 |
| Tý | Đại tuyết | 07/12/2026 |
| Sửu | Tiểu hàn | 05/01/2027 |
Can của tháng suy từ can năm theo phép ngũ hổ độn: năm Giáp hoặc Kỷ thì tháng Dần là Bính Dần; Ất hoặc Canh là Mậu Dần; Bính hoặc Tân là Canh Dần; Đinh hoặc Nhâm là Nhâm Dần; Mậu hoặc Quý là Giáp Dần. Các tháng sau cứ thế tiến một can một chi. Năm Bính Ngọ vì vậy có tháng Dần là Canh Dần, và tháng Dậu (từ 07/09/2026) là Đinh Dậu.
Trụ ngày và trụ giờ
Trụ ngày chạy theo vòng 60 can chi liên tục qua mọi tháng, mọi năm, nên chỉ cần biết đúng ngày dương lịch là tra được. Chỗ cần chú ý là mốc đổi ngày: theo mặc định của Huyền Cơ, người sinh từ 23:00 đến 23:59 lấy trụ ngày của hôm sau, vì giờ Tý mở đầu ngày mới. Trường phái giờ Dạ Tý giữ trụ ngày cũ đến 24:00 và có sẵn dưới dạng tùy chọn; trụ giờ thì giống nhau ở cả hai cách.
Can của giờ suy từ can ngày theo phép ngũ thử độn: ngày Giáp hoặc Kỷ khởi giờ Giáp Tý; Ất hoặc Canh khởi Bính Tý; Bính hoặc Tân khởi Mậu Tý; Đinh hoặc Nhâm khởi Canh Tý; Mậu hoặc Quý khởi Nhâm Tý.
Nếu không biết giờ sinh, Huyền Cơ chỉ lập ba trụ năm, tháng, ngày và không tự điền giờ. Khi ngày sinh trùng ngày giao tiết, kết quả ghi rõ trụ tháng, hoặc cả trụ năm nếu đó là ngày Lập xuân, còn phụ thuộc vào giờ sinh chưa rõ.
Ví dụ: lập Bát Tự cho một người sinh trước Lập xuân
Người nam sinh lúc 14:20 ngày 31/01/1990 tại Hà Nội (dữ liệu minh họa). Tết Canh Ngọ năm đó là ngày 27/01/1990, nên theo âm lịch người này sinh ngày mùng 5 tháng Giêng năm Canh Ngọ. Nhưng Lập xuân năm 1990 đến lúc 09:14 ngày 04/02/1990, gần bốn ngày sau lúc sinh, nên trong Bát Tự người này vẫn thuộc năm Kỷ Tỵ.
| Trụ | Can chi | Căn cứ | Tàng can trong chi |
|---|---|---|---|
| Năm | Kỷ Tỵ | Sinh trước Lập xuân 1990 nên vẫn là năm Kỷ Tỵ | Bính, Canh, Mậu |
| Tháng | Đinh Sửu | Đã qua Tiểu hàn (21:33 ngày 05/01/1990); năm Kỷ nên tháng Sửu là Đinh Sửu | Kỷ, Quý, Tân |
| Ngày | Bính Thân | Tra vòng 60 ngày | Canh, Nhâm, Mậu |
| Giờ | Ất Mùi | 14:20 thuộc giờ Mùi; ngày Bính khởi Mậu Tý, đếm đến Mùi là Ất Mùi | Kỷ, Đinh, Ất |
Nhật chủ là Bính, Hỏa dương. Theo cách tính tỷ lệ của Huyền Cơ (mỗi thiên can tính một phần, mỗi địa chi một phần chia cho các can tàng trong nó), ngũ hành của lá số là Hỏa 36,25%, Thổ 30%, Mộc 13,75%, Kim 12,5% và Thủy 7,5%. Trong tám chữ lộ ra không có chữ nào hành Thủy, nhưng Thủy vẫn có mặt trong tàng can (Nhâm trong Thân, Quý trong Sửu).
Đại vận cũng dựa vào năm Bát Tự. Nam sinh năm Kỷ, một can âm, nên đại vận đi nghịch. Khoảng cách từ lúc sinh lùi về tiết Tiểu hàn gần 26 ngày; quy theo tỷ lệ ba ngày bằng một năm, tuổi khởi vận khoảng 8 năm 6 tháng. Các vận lần lượt là Bính Tý (1998–2007), Ất Hợi (2008–2017), Giáp Tuất (2018–2027) và Quý Dậu (2028–2037). Nếu lấy nhầm năm âm lịch Canh Ngọ, trụ năm, can của trụ tháng và cả chiều đại vận đều sai theo: năm Canh là năm dương, nên nam sẽ bị tính đi thuận.
Đọc tám chữ bắt đầu từ đâu?
Lập xong bốn trụ mới là bước chuẩn bị. Người luận thường đi theo thứ tự: Nhật chủ là can gì và sinh vào mùa nào; ngũ hành trong tám chữ phân bố ra sao; các can chi khác đóng vai Thập Thần nào đối với Nhật chủ; rồi mới đến đại vận và từng năm. Phần đọc này được trình bày trong bài Nhật chủ và Thập Thần.
Những lỗi thường gặp khi tự lập Bát Tự
- Dùng năm âm lịch cho trụ năm. Người sinh giữa Tết và Lập xuân sẽ sai trụ năm, sai can trụ tháng và có thể sai chiều đại vận.
- Đổi tháng theo ngày mùng 1 âm lịch. Trụ tháng đổi ở tiết, có khi chênh gần một tháng so với tháng âm.
- Quên mốc 23:00 của giờ Tý. Sinh lúc 23:30 mà giữ ngày cũ thì Nhật chủ, tức chữ quan trọng nhất, có thể khác hẳn.
- Nhầm múi giờ. Lập xuân 2024 đến lúc 15:27 giờ Hà Nội, tức 16:27 giờ Bắc Kinh; công cụ đọc mọi giờ theo UTC+8 có thể lệch trụ năm, trụ tháng với người sinh sát giờ giao tiết. Miền Nam dùng giờ UTC+8 từ cuối năm 1959 đến tháng 6/1975, nên 13:15 ngày 04/02/1970 ở Sài Gòn là trước Lập xuân, còn 13:15 cùng ngày ở Hà Nội đã sau Lập xuân.
- Đoán giờ sinh cho đủ bốn trụ. Một giờ đoán sai cho ra một trụ giờ sai; ba trụ đúng vẫn có giá trị hơn bốn trụ có một trụ đoán.
Bát Tự cho biết gì, không cho biết gì
Bát Tự cho một bức tranh cân bằng ngũ hành, cách các vai trò (nguồn lực, áp lực, sự biểu đạt, tài sản) phân bố quanh Nhật chủ, và nhịp đại vận mười năm. Nó không định trước một sự việc cụ thể, và phần ngũ hành, vượng suy trên Huyền Cơ được trình bày như một ước lượng theo phương pháp nêu rõ, không phải trích nguyên văn sách cổ. Nếu muốn so với cách nhìn bằng mười hai cung và các sao, xem bài cách xem lá số Tử Vi.